Topaketak Bilbon

Espintronikaren aitzindarietako bat

Albert Fert fisikari frantziarra da, eta 2007ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen. Gaur egun, Paris-Saclay Unibertsitateko irakasle emeritua eta Albert Fert Laborategiko zuzendari zientifikoa da.

Bere ikerketa-eremua nanofisika da, hau da, materialen fisika kuantikoa nanoeskalan. Bereziki ezaguna da espintronikaren garapenaren aitzindarietako bat izateagatik. Gaur egun, fisikaren arlo garrantzitsua da espintronika, eta elektroien spina baliatzen du, magnetismoaren eta elektronikaren arteko elkargunean. Espintronika hainbat norabidetan garatzen ari da gaur egun: spin-orbitronikatik oxitronikara, skyrmion izeneko nanopartikulen fisika topologikotik konputazio neuromorfiko eta kuantikora, mikrouhin-gailu supereroaleetara… Eta aplikazio ugari ditu.

Espintronikaren abiapuntua Fert eta Campbellek 1965-66an egindako frogapen esperimentala izan zen. Lan horren bidez, elektroien spinaren orientazioak material magnetikoetako eroankortasun elektronikoan duen garrantzia frogatu zuten, Nevill Mott fisikari teoriko eta Nobel saridunak iradoki bezala. Horrek “Magnetoerresistentzia Erraldoia” (GMR) aurkitzera eraman zuen 1988an, Fert-en taldeak Frantzian eta Grünbergen taldeak Alemanian egindako ikerketen bidez. GMR fenomenoan, eremu magnetiko batek geruza anitzeko materialen erresistentzia elektrikoa nabarmen murrizten du, eta aurkikuntzak berehala izan zituen aplikazio ugari.

Disko gogor magnetikoetan, GMR bidezko irakurketak diskoen informazio-edukiera nabarmen handitzea ahalbidetu zuen, eta datu-zentroen eta informazio-teknologien garapena bultzatu zuen. Beste aplikazio batzuk MRAM izeneko memoria- eta logika-nanoosagaiak dira, 2006az geroztik merkatuan daudenak eta energia-kontsumo txikiagatik bereziki interesgarriak direnak.

Gaur egun, espintronikaren adar ugarien artean, espintronika neuromorfikoa nabarmendu daiteke. Arlo oso aktiboa da, eta neurona eta sinapsi modura jarduten duten nanoosagaiak erabiltzen ditu garunaren funtzionamenduan inspiratutako konputazio-arkitekturetan. Beste ikerketa-eremu oso aktibo batzuk dira spina eta supereroankortasuna uztartzen dituzten mikrouhin-gailuen garapena eta skyrmion izeneko nanopartikula topologikoen fisika eta aplikazioak. Gaur egun, Fert-en interesa quadritronika izeneko espintronika mota berri batean dago.

Ibilbidea eta aitortzak

Albert Fert Carcassonnen (Frantzia) jaio zen. Matematika eta Fisikako ikasketak egin zituen École Normale Supérieure-n (Paris), eta, ondoren, 1970ean, Fisikako doktoretza lortu zuen Université Paris-Sud-en. Bertan irakasle izendatu zuten 1976an.

Gaur egun, Université Paris-Saclayko irakasle emeritua da. 1995ean, Unité Mixte de Physique CNRS/Thales laborategia sortu zuen beste batzuekin batera —gaur egungo Albert Fert Laboratory—, Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) erakundearen eta Thales Group taldearen laborategi bateratua, Université Paris-Saclayren baitan. Laborategia sortu zenetik bertatik izan da haren zuzendari zientifikoa.

Zelula-zatiketaren eta gene-adierazpenaren argazkilaria

Eva Nogales fisikari eta egitura-biologoren ikerketei esker zientzialariek zelula biziak antolatzen eta erregulatzen dituzten makina molekularrak ikus ditzakete. Haren laborategiak krio-mikroskopia elektronikoa, analisi konputazionala, biokimika eta biofisika erabiltzen ditu konplexu biologiko handiak hiru dimentsiotan eta egoera funtzional desberdinetan irudikatzeko, haien funtzionamendua ulertzeko helburuarekin.

Haren lehen ekarpen handietako bat tubulinaren egitura atomikoa zehaztea izan zen. Tubulina mikrotubuluak osatzen dituen proteina da. Mikrotubuluak zelularen eskeletoaren parte dira, zelularen barrualdea antolatzen dute, garraio molekularrerako bideak eskaintzen dituzte eta zelula-zatiketan kromosomak bereizten dituen ardatza osatzen dute. Tubulinaren egitura ulertzeak mikrotubuluak nola eratzen diren argitzen lagundu zuen, baita haien dinamika aldatzen duten sendagaiek minbizia bezalako gaixotasunen aurka nola jardun dezaketen ulertzen ere.

Nogalesen ikerketek zelula eukariotoetan gene-adierazpena kontrolatzen duen makineria ere aztertzen dute. Haren taldeak transkripzio-konplexu handiak bistaratu ditu, besteak beste, TFIID, RNA polimerasa II eta DNAren transkripzioa hasteko beharrezkoak diren beste faktore batzuk. Egitura horiek konfigurazio desberdinetan alderatuz, ikertzaileek irudi estatikoetatik harago joan eta geneak nola hautatzen, aktibatzen eta erregulatzen diren azal dezakete.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

Nogales Colmenar Viejon jaio zen, Madrilen. Fisika ikasi zuen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan, eta doktoretza Erresuma Batuko Keele Unibertsitatean egin zuen. Doktoretza ondoko ikerketa Lawrence Berkeley Laborategi Nazionalean egin zuen Kenneth Downingekin, mikroskopia elektronikoan eta irudien analisian espezializatuz. 1998an Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeleyn, hasi zen lanean, eta 2000. urtetik Howard Hughes Medikuntza Institutuko ikertzailea da.

Nogales Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko eta Ameriketako Arte eta Zientzien Akademiako kidea da. Halaber, EMBOko, Espainiako Zientzien Errege Akademiako eta Londresko Royal Societyko kidea da. 2023an Bizitza Zientzien eta Medikuntzaren Shaw Saria jaso zuen, geneen transkripzioaz arduratzen den proteina-makineria bereizmen atomikoan bistaratzeagatik. Haren lanak eragin handia izan du zelula-biologian, genetikan, minbiziaren ikerketan eta farmakologian.

Artearen eta sormenaren matematikaria

Marcus du Sautoy matematikari eta zientzia-dibulgatzaile britainiarra da. Ideia matematikoek musikan, artean, jokoetan, teknologian eta giza sormenean duten eragina aztertzen du. Haren lanak matematika ez dela arau eta kalkuluen multzo hutsa erakusten du, ereduak aurkitzeko, aukerak aztertzeko eta eguneroko esperientziaren azpian ezkutatzen diren egiturak ulertzeko hizkuntza baizik.

Oxfordeko Unibertsitateko Zientziaren Ulermen Publikorako Simonyi katedraduna den aldetik, goi-mailako matematika publiko zabalari hurbildu dio liburuen, telebistaren, irratiaren, antzerkiaren eta artistekin egindako lankidetzen bidez. Giza eta makinen sormenaren arteko muga interesatzen zaio bereziki, baita adimen artifiziala benetan originala den obra bat sortzeko gai ote den aztertzea ere.

Haren liburuen artean daude ‘The Creativity Code’, ‘Better Thinking’, ‘Around the World in 80 Games’ eta ‘Blueprints: How Mathematics Shapes Creativity’. Literaturatik, pinturatik, arte eszenikoetatik eta jolasetik hartutako adibideen bidez, lasterbideek, simetriak, ziurgabetasunak eta sistema formalek pertsonek ideiak sortzeko eta arazoak konpontzeko duten moduan nola eragiten duten azaltzen du. Era berean, kultura-erakundeekin lan egiten du, Royal Opera House erakundea eta Glastonbury jaialdiarekin adibidez, ideia zientifikoak modu bizi eta ulergarrian aurkezteko.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

Du Sautoy Matematikako irakaslea da Oxfordeko Unibertsitatean, eta New College ikastetxeko kidea. BBCren hainbat telesail garrantzitsu aurkeztu ditu, besteak beste, ‘The Story of Maths’ eta ‘The Code’, baita Alan Davies eta Dara O’Briain umoristekin egindako saioak ere. ‘I is a Strange Loop’ eta ‘The Axiom of Choice’ antzezlanak ere idatzi eta antzeztu ditu, antzerkia identitatea, borondate askea eta logika matematikoa ikertzeko tresna gisa erabiliz.

2016an Royal Societyko kide hautatu zuten. 2009an erakunde horren Faraday Saria jaso zuen, Erresuma Batuan zientziaren komunikazioan bikaintasuna aitortzen duen sari nagusia. 2010ean, Britainiar Inperioko Ordenako Ofizial izendatu zuten, zientziari egindako ekarpenagatik. Adimen artifizialaren eraginaren inguruko aholkularitza ere eman dio gobernu britainiarrari, eta sortzen ari diren teknologiek dakartzaten aukerei eta erantzukizunei buruzko hitzaldiak ematen ditu maiz.

Zientzia herrialde baten bihotzean jarri zuen fisikaria

Pedro Miguel Etxenike fisikariaren ibilbideak materia kondentsatuaren fisikako ikerketa, erakunde zientifikoen sorrera eta bizitza publikoarekiko konpromiso sendoa uztartzen ditu. Bere lanak elektroiek eta beste partikula batzuek solidoetan eta gainazaletan duten portaera aztertzen du, materialen propietateak maila mikroskopikoan azaltzen lagunduz.

Hainbat hamarkadatan zehar, Etxenikek ekarpen nabarmena egin dio materialen fisikaren nazioarteko garapenari, eta, aldi berean, ekosistema zientifikoa sustatu du Euskal Herrian. Haren ustez, zientzia ez da ezagutza-iturria soilik; hezkuntza, berrikuntza eta herrialde baten epe luzeko garapena indartzeko gai den kultura- eta gizarte-proiektua ere bada.

Ikuspegi hori berak sortzen lagundu zuen erakundeetan islatzen da. Materialen Fisika Zentroaren eta CIC nanoGUNEren sorreran parte hartu zuen, eta 2000. urtean inauguratutako Donostia International Physics Center zentroaren bultzatzaile nagusia izan zen. Ordutik, DIPC nazioartean aintzatetsitako zentro bihurtu da, eta goi-mailako ikerketa, ikertzaile bisitarien egonaldiak, prestakuntza eta zientziaren dibulgazioa uztartzen ditu.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

Etxenike Izaban, Nafarroan, jaio zen. 1972an Fisika Zientzietako lizentziatura amaitu zuen Nafarroako Unibertsitatean. Cambridgeko Unibertsitatean eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan doktoratu zen, eta, geroago, Cambridgeko Unibertsitateak Doctor of Science titulua eman zion. 27 doktorego-tesi zuzendu ditu, lauehun lan zientifiko baino gehiago argitaratu ditu, eta gonbidatutako hitzaldiak eman ditu Europa, Amerika eta Japoniako erakunde eta biltzarretan. Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) katedradun emeritua da.

Eusko Jaurlaritzaren lehen gobernuan Hezkuntza sailburu izan zen, eta, geroago, Hezkuntza eta Kultura sailburu eta gobernuaren bozeramaile. Kargu horietatik, ikerketa, zientzia eta teknologia sustatu zituen, eta Euskararen Erabilera Normalizatzeko Legea bultzatu zuen. Jaso dituen sari eta aitortzen artean daude Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea Saria eta Fisikako Max Planck Saria, bai eta Euskadi Zientzia Saria eta Blas Cabrera Ikerketa Sari Nazionala ere. Europako Fisika Elkarteko ohorezko kidea da, Jakiundeko presidente-sortzailea izan zen, eta gaur egun ere bertako ohorezko presidentea da. Horrez gain, sei honoris causa doktoretza jaso ditu.