Topaketak Donostian

Elektroien dantza filmatu zuen lehena

Anne L’Huillierrek 2023ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Pierre Agostinirekin eta Ferenc Krausz-ekin batera, materia barruko elektroien dinamika aztertzeko attosegundoetako argi-pultsuak sortzen dituzten metodo esperimentalak garatzeagatik. Anne L’Huillier fisikari suediar-frantsesa attosegundoen zientziaren sortzaileetako bat da. Diziplina horri esker, atomoen eta molekulen barruan elektroiek egiten duten mugimendua behatu daiteke. Attosegundoa (10⁻¹⁸ segundu) ia irudikaezina den denbora-tarte laburra da: segundo baten mila milioiren baten mila milioirena. Denbora-eskala horretako argi-distirak sortuz, zientzialariek lehen neurtzeko azkarregiak ziren prozesuak jarrai ditzakete.

Haren ikerketa gasetan gertatzen den ordena handiko harmonikoen sorkuntzan oinarritzen da. Laser-argi biziak atomoekin elkarreragiten duenean, oso maiztasun altuko sorta bat sor dezake, eta maiztasun horiek konbinatuta pultsu izugarri laburrak eratu daitezke. L’Huillierrek fenomeno hori azaltzen eta esperimentalki modu fidagarrian erabiltzeko metodo bihurtzen lagundu zuen, materiaren dinamika aztertzeko leiho berri bat zabalduz.

Tresna horiei esker, ikertzaileek elektroien mugimendua, lotura kimikoen aldaketen hasiera eta prozesu elektronikoek materialen portaeran duten eragina azter ditzakete. Horrenbestez, attosegundoen fisika garrantzitsua da oinarrizko zientziarako ez ezik, baita elektronikaren, fotonikaren, kimikaren eta sistema kuantikoen kontrolaren etorkizuneko garapenerako ere.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

L’Huillierrek Saclayko Commissariat à l’Énergie Atomique erakundean hasi zuen bere ibilbidea, Frantzian, lehenik doktorego-ikasle gisa eta, ondoren, ikertzaile iraunkor moduan. 1986an doktoratu zen, eta doktoretza ondoko egonaldiak egin zituen Göteborg-eko Chalmers Teknologia Unibertsitatean eta Kalifornia Hegoaldeko Unibertsitatean. Lawrence Livermore Laborategi Nazionalean ere aritu zen ikertzaile bisitari gisa.

1995ean Suediako Lund Unibertsitatera joan zen. Han, 1997an katedradun izendatu zuten, eta nazioartean ospe handia lortu duen ikerketa-talde bat sortu zuen. 2023an, Pierre Agostini eta Ferenc Krausz ikertzaileekin batera jaso zuen Fisikako Nobel Sariak denbora-eskala abstraktu bat mundu mikroskopikoa behatzeko tresna praktiko bihurtu zuen lan-ibilbide oso bat aitortu zuen.

Unibertsoaren azelerazioa detektatu zuen supernoben ehiztaria

Brian Schmidt Australiako Unibertsitate Nazionalean Astronomiako irakaslea da, eta 2011ko Fisikako Nobel Saria irabazi zuen Adam Riess eta Saul Perlmutterrekin batera, unibertsoaren hedapen azeleratuaren aurkikuntzagatik. Supernova High-Z (desplazamendu gorriko supernoben) bilaketa-taldeko zuzendari gisa, unibertsoaren hedapena azeleratzen ari dela frogatzen lagundu zuen. Aurkikuntza horrek ordura arteko ustea zalantzan jarri zuen: grabitatearen eraginez unibertsoaren hedapena moteldu egingo zela espero zen, baina, aitzitik, azeleratu egiten ari dela ikusi zen.

Aurkikuntza urruneko Ia motako supernobak aztertuz egin zen. Izar-leherketa horien distira distantzia kosmikoak kalkulatzeko erabil daiteke. Leherketa horiek zenbaterainoko distiraz ikusten ziren eta haiek hartzen zituzten galaxiak zer abiaduratan urruntzen ari ziren alderatuta, Schmidtek eta haren lankideek espazioaren hedapena milaka milioi urtez azeleratzen joan dela erakusten zuten zantzuak aurkitu zituzten.

Ustekabeko emaitza horrek energia ilunaren kontzeptu modernoa ekarri zuen. Izen hori eman zaio oraindik ere oso gutxi ezagutzen den eta azelerazio kosmikoa eragiten duela dirudien osagaiari. Aurkikuntzak kosmologia eraldatu zuen, eta unibertsoaren jatorriari, osaerari eta azken etorkizunari buruzko galdera berriak sortu zituen. Schmidtek gamma izpien eztandak, grabitazio-uhinekin lotutako fenomeno iragankorrak, exoplanetak, metal gutxiko izarrak eta behaketa-astronomiaren beste ikerketa-eremu nagusi batzuk ere aztertu ditu.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

Montanan eta Alaskan jaio eta hazi zen Schmidt. 1989an, astronomiako eta fisikako ikasketak amaitu zituen Arizonako Unibertsitatean. 1992an astronomiako masterra lortu zuen, eta 1993an doktoregoa Harvardeko Unibertsitatean. Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics zentroan ikerketa-beka bat izan ondoren, 1995ean Australiako Unibertsitate Nazionalean hasi zen lanean; gaur egun, Astronomiako katedraduna da bertan.

Unibertsoaren hedapen azeleratua aurkitzeagatik, 2011ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Adam Riess eta Saul Perlmutterrekin batera. Beste sari eta aitortza batzuen artean daude Astronomiako Shaw Saria, Kosmologiako Gruber Saria eta Oinarrizko Fisikako Breakthrough Saria; azken hori High-Z taldeko lankideekin partekatu zuen. 2016tik 2023ra Australiako Unibertsitate Nazionaleko errektoreorde eta presidente izan zen, ikerketa zientifikoa eta erakundearen gidaritza uztartuz.

Zelulek nola eraikitzen, konpontzen eta lehiatzen duten deskubritzen

Ginés Morata garapenaren biologian espezializatutako biologo espainiarra da, eta haren ikerketek nabarmen aurreratu dute geneek animalien ehunen sorrera, mantentzea eta birsorkuntza nola kontrolatzen dituzten ulertzeko dugun ezagutza. Bere lana Drosophila melanogaster fruta-euliarekin egin du, animalien garapenaren oinarrian dauden printzipio genetikoak argitzeko ezinbesteko organismo-eredua izan baita.

Morataren ekarpen nagusietako bat garapen-konpartimentuen aurkikuntza eta analisi genetikoa izan zen. Konpartimentu horiek gorputzeko eskualde bereiziak sortzen dituzten zelula taldeak dira, eta garapen osoan zehar leinuaren araberako mugak mantentzen dituzte. Peter Lawrencerekin batera, engrailed bezalako gene hautatzaileek konpartimentu horien identitatea zehazten dutela frogatu zuen. Haren ikerketek Hox geneen funtzioa ere argitu zuten. Hox geneak erregulazio-gene nagusien familia bat dira, eta gorputzeko atal desberdinen identitatea zehazten dute burutik isatsera doan ardatzean zehar. Gene horiek garapen-konpartimentuekin nola elkarreragiten duten erakutsiz, Moratak lagundu zuen azaltzen nola sortzen dituen programa genetiko komun batek animalien gorputzeko egitura askotarikoak.

1975ean, Pedro Ripollekin batera, Moratak zelula-lehia aurkitu zuen. Kalitate-kontroleko mekanismo horren bidez, gaitasun biologiko handiagoko zelulek selektiboki ezabatzen dituzte gaitasun txikiagoko inguruko zelulak. Lehen aldiz Drosophilaren ehunetan identifikatu bazen ere, gaur egun zelula-lehia oinarrizko prozesu biologikotzat hartzen da metazoo guztietan, gizakietan barne, eta ehunen homeostasian, zahartzean, birsorkuntzan eta minbizian parte hartzen du. Mekanismo horrek organismoa babesten du nahi ez diren zelulak ezabatuz, baina, baldintza jakin batzuetan, mekanismo berak tumoreen hazkundea susta dezake. Morataren ondorengo ikerketek ere ekarpen garrantzitsuak egin dituzte zelula-heriotza programatua ulertzeko; zehazki, hiltzen ari diren zelulek askatutako seinaleek inguruko ehunen hazkundea eta birsorkuntza nola estimulatzen dituzten erakutsi dute.

Ibilbide profesionala eta aintzatespenak

Morata Riojan, Almerian, jaio zen 1945ean. Biologia Zientziak ikasi zituen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta bertan amaitu zuen doktoretza 1973an, Antonio García-Bellidoren zuzendaritzapean. Ondoren, doktoretza ondoko ikerketa egin zuen Cambridgeko Medical Research Council erakundearen Biologia Molekularreko Laborategian, Peter Lawrencerekin. 1977an Espainiara itzuli zen eta Severo Ochoa Biologia Molekularreko Zentroan hasi zen lanean, Espainiako Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiaren eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoaren zentro mistoan.

Moratak Espainiako Santiago Ramón y Cajal Ikerketa Sari Nazionala jaso zuen 2002an, eta 2007an Asturiasko Printzearen Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Saria partekatu zuen Peter Lawrencerekin. 2017an Londresko Royal Societyko atzerriko kide izendatu zuten, eta 2018an Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko nazioarteko kide. Bere ibilbide zientifiko bikainaren aitortza gisa, Espainiako Zientzien Errege Akademiak Echegaray Domina eman zion 2025ean.

Zientzia herrialde baten bihotzean jarri zuen fisikaria

Pedro Miguel Etxenike fisikariaren ibilbideak materia kondentsatuaren fisikako ikerketa, erakunde zientifikoen sorrera eta bizitza publikoarekiko konpromiso sendoa uztartzen ditu. Bere lanak elektroiek eta beste partikula batzuek solidoetan eta gainazaletan duten portaera aztertzen du, materialen propietateak maila mikroskopikoan azaltzen lagunduz.

Hainbat hamarkadatan zehar, Etxenikek ekarpen nabarmena egin dio materialen fisikaren nazioarteko garapenari, eta, aldi berean, ekosistema zientifikoa sustatu du Euskal Herrian. Haren ustez, zientzia ez da ezagutza-iturria soilik; hezkuntza, berrikuntza eta herrialde baten epe luzeko garapena indartzeko gai den kultura- eta gizarte-proiektua ere bada.

Ikuspegi hori berak sortzen lagundu zuen erakundeetan islatzen da. Materialen Fisika Zentroaren eta CIC nanoGUNEren sorreran parte hartu zuen, eta 2000. urtean inauguratutako Donostia International Physics Center zentroaren bultzatzaile nagusia izan zen. Ordutik, DIPC nazioartean aintzatetsitako zentro bihurtu da, eta goi-mailako ikerketa, ikertzaile bisitarien egonaldiak, prestakuntza eta zientziaren dibulgazioa uztartzen ditu.

Ibilbide profesionala eta aitortzak

Etxenike Izaban, Nafarroan, jaio zen. 1972an Fisika Zientzietako lizentziatura amaitu zuen Nafarroako Unibertsitatean. Cambridgeko Unibertsitatean eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan doktoratu zen, eta, geroago, Cambridgeko Unibertsitateak Doctor of Science titulua eman zion. 27 doktorego-tesi zuzendu ditu, lauehun lan zientifiko baino gehiago argitaratu ditu, eta gonbidatutako hitzaldiak eman ditu Europa, Amerika eta Japoniako erakunde eta biltzarretan. Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) katedradun emeritua da.

Eusko Jaurlaritzaren lehen gobernuan Hezkuntza sailburu izan zen, eta, geroago, Hezkuntza eta Kultura sailburu eta gobernuaren bozeramaile. Kargu horietatik, ikerketa, zientzia eta teknologia sustatu zituen, eta Euskararen Erabilera Normalizatzeko Legea bultzatu zuen. Jaso dituen sari eta aitortzen artean daude Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea Saria eta Fisikako Max Planck Saria, bai eta Euskadi Zientzia Saria eta Blas Cabrera Ikerketa Sari Nazionala ere. Europako Fisika Elkarteko ohorezko kidea da, Jakiundeko presidente-sortzailea izan zen, eta gaur egun ere bertako ohorezko presidentea da. Horrez gain, sei honoris causa doktoretza jaso ditu.